آيا قرائت بسمله ميان دو سوره ، آن گونه كه در قرآن آمده ، واجب است يا قرائت يك بسمله براى هر دو سوره كفايت مىكند ؟ مسئله اختلافى است . 7 ضدّ ضِدّ : منافى . ضد هم در فلسفه كاربرد دارد و هم در اصول فقه . در فلسفه عبارت است از هر امر وجودىاى كه با امر وجودى ديگر نهايت تنافى را دارد ؛ به گونه‌اى كه به هيچ وجه با هم در يك جا جمع نمىشوند ؛ ليكن در اصول فقه ضد به مطلق منافى و معاند تعريف شده است ؛ خواه امر وجودى باشد ، مانند تنافى ازاله نجاست از مسجد با نمازى كه وقتش تنگ است ، و يا امر عدمى ، مانند منافات داشتن ترك نماز با نماز كه نقيض ناميده مىشود . در اصطلاح اصوليان ، قسم نخست ، ضدّ خاص و قسم دوم ضدّ عام نام دارد . 1 از آن در اصول فقه سخن گفته‌اند . از مباحث مطرح در علم اصول ، مسئلهء ضد است ؛ بدين معنا كه هر گاه مولا به يكى از دو ضد امر كند ، آيا چنين امرى اقتضاى نهى از ضد آن را دارد يا نه ؟ مقصود از اقتضا لابديّت و لزوم نهى از ضد هنگام امر به چيزى است . اين لابديت يا به جهت دلالت امر بر نهى از ضد به يكى از دلالتهاى سه گانهء مطابقى ، تضمّنى و التزامى است و يا بدان جهت است كه لازمهء عقلى امر به چيزى نهى از ضد آن است . 2 مسئلهء ضد به دو مسئله منحل مىشود كه موضوع يكى از آن دو ضدّ عام و ديگرى ضدّ خاص است . الف . ضدّ عام : به گفتهء برخى ، اختلاف اصوليان در ضدّ عام در اصل اقتضا نيست ؛ زيرا بر حسب ظاهر ، آنان بر اصل اقتضا اتفاق نظر دارند . اختلاف در نحوهء اقتضا است كه آيا به گونهء دلالت مطابقى است ؛ بدين معنا كه امر به شىء عين نهى از ضدّ عام آن است ، يا به گونهء تضمّنى ؛

--> ( 1 ) . كشف الغطاء 3 / 475 * ( 2 ) . وسائل الشيعة 6 / 258 * ( 3 ) . روض الجنان 2 / 714 * ( 4 ) . جواهر الكلام 10 / 20 - 21 ؛ مستند العروة ( الصلاة ) 3 / 353 * ( 5 ) . منتهى المطلب 5 / 83 ؛ روض الجنان 2 / 714 - 715 * ( 6 ) . ذكرى الشيعة 3 / 328 ؛ جامع المقاصد 2 / 262 - 263 * ( 7 ) . الجامع للشرائع / 81 ؛ مختلف الشيعة 2 / 153 .